Kriza Financiare dhe Librat
Nga Rosie Blau
Financial Times
I dashur doktor i librave
Unë u përpoqa por nuk po arrij të kuptoj se cfarë është kriza financiare. A mund të më ndihmosh?
DS, New Jersey
“Asete të intoksikuara” mund të tingëllojë si ndonjë titull libri thriller nga koha e luftës së ftohtë, megjithatë nuk jam e sigurt nëse jam kolumnisti i duhur për këtë pyetje. Gjithsesi, mendoj se nëse ata bankierë do të kishin shpenzuar më shumë kohë duke lexuar dhe më pak kohë duke pastruar kupat e tyre të arta, tregjet do të gjendeshin në një situatë më të mirë sot. Duket se këta prodhues parash injoruan një leksion të madh të letërsisë – atë të një problemi të pazgjidhur në dukje të parëndësishëm, që kthehet me forcë vrastare në fund.
Ka një teknikë letrare që quhet “Arma Çehov” ku diçka që prezantohet fillimisht në tregim, merr rëndësi vetëm në fund. Në dramën e Çehovit Xhaxha Vanja, për shembull, një pistoletë në dukje e parëndësishme tregohet në fillim, por në fund ajo pistoletë bëhet armë vrasëse në fund.
Mjeti nuk është gjithmonë një armë. Te Mbreti i Unazave të JR Tolkien, miqtë i japin Frodo-s një bluzë me zinxhirë dhe një shishkë magjike, të cilat më vonë gjatë librit, i shpëtojnë atij jetën. JK Rowling përdor armën Chekhov përgjatë të gjithë librit, si psh, fuqinë fluturuese të Herrit, aftësitë në shah të Ronit etj. Në romanet e krimit,shumë libra sillen vërdallë një kërcënimi vdekjeprurës. Për romanet e tjera, “arma” mund të jetë emocionale, më shumë sesa praktike.
Në tregjet financiare, Arma Çehov janë kreditë me kolateral. Ne ndjejmë hilen e stërvjetër – të treguar në romanin e pasurimit të shpejtë, por harrojmë të vlerësojmë problemin i cili do të na shfaqet gjithsesi më pas. Kjo është loja e romanit – por terrori në tregje – siç ne e dimë, çdo histori rritet deri në një tragjedi të madhe, mund të marrë një zgjidhje shumë të paparashikueshme.
Rubrika Doktori i Librit shfaqet e Financial Times te shtunave.
Shkrimtari Francez fiton cmimin Nobel
Jean-Marie Gustave Le Clézio, 68 vjec, fitoi sot cmimin Nobel në Letërsi nga Akademia Suedeze me motivacionin “autor i nisjeve të reja, aventurës poetike dhe ekstazës sensuale, eksplorues i njerëzimit përtej kufijve të qytetërimit”.
Autori do të marrë një cmim prej 10 milionë kronor, (mbi 1 milionë euro), medaljen e artë të cmimit nobel për Letërsi si dhe do të ftohet të japë leksion në selinë qëndrore të akademisë në Qytetin e Vjetër të Skokholmit.
Le Clézio fitoi cmimin letrat francez Prix Renaudot në vitin 1963, për librin Le Proces-Verbal, një studim mbi cmendurinë. Ai ka lindur në Nicë dhe ka shmangur publicitetin përgjatë të gjithë karrierës së vet të gjatë ndërsa ka mbajtur distancë nga elita letrare e Parisit. Ai ka shkruajtur më shumë se 30 libra dhe është shumë popullor në botën frëngjisht-folëse. Kompania e basteve Ladbrokes doli huq në masë të gjerë kësaj here, pasi e kishte konsideruar Le Clézio-n si autor me shumë pak shanse, duke i dhënë një shans në 14 për të fituar Nobelin. Shkrimtari i fundit francez që ka fituar nobelin ka qenë Gao Xingjian, një emigrant kinez në francë, në vitin 2000.
Vitin e kaluar, shkrimtarja Britanike Doris Lessing fitoi nobelin dhe deklaroi: “Unë i kam fituar të gjitha cmimet në Europë pra kam bërë Rojal Flosh”.
Kadare, 20 me 1 për Nobelin në Letërsi
Sipas agjencisë britanike të basteve Ladbrokes, shkrimtari shqiptar është pranë fillimit të listës me shanse
Agjencitë e basteve janë të mirënjohura tashmë për parashikime shpesh pabesueshmërisht të sakta për cështje që nuk lidhen thjesht me sportin. Në prill 2005, ato parashikuan me saktësi zgjedhjen e Joseph Alois Ratzinger si papë, duke habitur edhe gazetat më prestigjoze botërore. Dje, agjencia e basteve Ladbrokes, publikoi një listë me probabilitetet e fitimit të cmimit nobel në letërsi për këtë vit. Cmimi nobel shpallet nesër. Shkrimtari shqiptar Ismail Kadare, veprat e të cilit janë publikuar në Britani dhe SHBA këtë vit me bujë shumë më të madhe se zakonisht, gjendet i pesëmbëdhjeti në listë, me shanset 20 me 1 për të fituar cmimin e madh.
Lista e Ladbrokes hapet me italianin Claudio Magris, një studiues dhe editorialist i Corriere Della Sera. Në fund të listës gjendet Bob Dilan. Shanset e tij janë 150 me 1. Pranë Kadaresë në renditje gjenden Milan Kundera dhe Mario Vargas Losa.
Shkrimtari izraelit me famë botërore Amos Oz, emri i të cilit ka shumë vite që përfolet i fitues i mundshëm i cmimit Nobel në Letërsi, duket se këtë vit ka shanse goxha të mira – por jo të mëdha – për të dëgjuar emrin e tij nesër, kur Akademia e Suedisë të shpallë fituesin për vitin 2008, sipas agjencisë britanike të basteve Ladbrokes. Ne listen e kandidateve eshte edhe kanadezja Alice Munro si dhe italiani Umberto Eco.
Oz-it iu dhanë 5 me 1, ashtu si edhe shkrimtarëve amerikanë Philip Roth dhe Joyce Carol Oates, por sipas Ladbrokes, gazetari dhe studiuesit italian Claudio Magris ka shance më të mira 3 me 1, pasuar nga poeti sirian Adonis 4 me 1.
“Ndoshta ju nuk do ta besoni, por unë nuk ndjehem i emocionuar për këtë”, deklaroi Oz dje, i pyetur mbi shanset që ka për të fituar cmimin Nobel. “Unë e kam marrë pjesën që më takon nga cmimet, dhe ndoshta edhe më shumë se ajo që më takon. Nuk do të ulem që të pres telefonatën nga Stokholmi. Ata (media) marrin në telefon nga të katër anët e botës dhe kërkojnë intervista në mënyrë që t’i kenë gati për ditën e enjte, por realisht unë ndjej se kam fituar boll cmime.”
Oz, i cili fitoi Cmimin Izraelit për Letërsinë në vitin 1998, po shkruan një përmbledhje me tregime të shkurtra që do të publikohen vitin e ardhshëm. Shitjet vendore dhe ndërkombëtare të librit të tij me kujtime “Një histori Dashurie dhe Terrine,” sëfundmi shënoi numrin 1 milionë.
Tor Heyerdahl, njeriu që sfidoi teorinë e qytetërimit
I lindur si sot në vitin e largët 1914, Thor Heyerdahl, etnolog me famë botërore, u bë i famshëm për aventurën e tij me anijen Kon Tiki. Në vitin 1947, Heyerdahl dhe pesë të tjerë u nisën për një udhëtim transoqeanik nga ishujt e Polinezisë në Amerikën e jugut, për të vërtetuar se edhe njerëzit e lashtë qenë në gjendje të kalonin oqeanin. Në vitin 1969, ai ngarkoi dy arka me papiruse, Ra I dhe Ra II, dhe i transportoi përmes Atlantikut në varkat “primitive” të banorëve vendës të Afrikës Perëndimore. Në këtë mënyrë, ai vërtetoi se Egjiptianët e lashtë qenë në gjendje të kalonin Atlantikun dhe se kjo gjë nuk ndodhi për herë të parë vetëm në vitin 1492 nga Kristofor Kolombi. Teoritë e tij u përbuzën nga akademikët, por ai ushtroi influencë të gjerë në antropologji dhe arkeologji. Filmi i bazuar mbi ekspeditën Kon-Tiki fitoi Oskarin në vitin 1951 si Dokumentari më i Mirë.
Filloi me Heyerdahl një proces i gjatë shkencor që rrezikon të hedhë poshtë teorinë e njeriut që doli nga shpella dhe u zhvillua deri në ditët tona. Në vitet ‘60-’70, akademikët filluan të shikojnë me admirim kulturat e lashta, duke hequr dorë shpesh nga trajtimi i tyre si forma rudimentare të “Homo Sapiens”. Teoria e formëzuar gjatë shekujve 18-19 nga filozofët europianë që besonin te superioriteti i filozofisë së hemisferës perëndimore, filloi të tronditej. Sot janë të shumtë ata që besojnë se mes popujve të lashtë, ka patur qytetërime po aq të zhvilluara si ky i yni dhe se teoria e zhvillimit gradual të njeriut nga shpella te kompjuteri, është thjeshtë e pabazë. Tor Heyerdahl lindi më 6 tetor 1914, në Larvik, Norvegji. Vdiq nga kanceri më 18 prill 2002.
Skandalozët, libra dhe autorë
Ata janë autorët më skandalozë të të gjitha kohërave. Disa i vlerësojnë si autorë që nuk ditën të shkruanin dicka për të qenë dhe për këtë arsye, shkruan fillim-mbarim vetëm libra skandalozë, në mënyrë që të nxirrnin jetesën duke provokuar ndjenjat dhe besimet e të tjerëve. Disa i vlerësojnë si shkrimtarë që kanë folur për atë pjesë të jetës që jo të gjithë dëshirojnë ta tregojnë.
Në Shqipëri, duket se njëri prej tyre, i famshmi “Femrat” e Bukowski-t, kreu në mënyrë të cuditshme një “mision edukues”. Kur u botua në vitin 1999 në shqip, u lexua nga të rinjtë dhe adoleshentët e asaj kohe, shumica dërrmuese e të cilëve as që e kishin cuar nëpër mend të hapnin një libër prej shumë kohësh. Në këtë mënyrë, sado të kritikuar që të jenë, librat skandalozë kryejnë një shërbim: afrojnë me librin edhe të rinjtë më refuzues ndaj librit…
Më poshtë janë disa prej tyre:
“Ditë të qeta në Klishi”
Romani biografik “Ditë të qeta në Klishi” është një vepër theblësore dhe shprehëse e karakterit të shkrimtarit amerikan Henry Miller, i cili njihet për përzjerjen e seksit me filozofinë si dhe është një vepër informuese për kohën në të cilën ai jetoi.
Ai është shkrimtari i romaneve që u ndaluan për shumë vite nga publikimi dhe qarkullimi në SHBA dhe që vuri para sprovës ligjet federale përballë artit dhe pornografisë. Libri është një pasqyrë e ditëve që autori kaloi në Paris në vitet ’30. Mënyra e hapur e diskutimit të tij për seksin bëri që romani të qarkullonte në Francë dhe shumë vite të tjera shumë më herët sesa të botohej në vendlindjen e autorit. Botimi i parë i kësaj kryevepre në SHBA u bë i mundur vetëm në vitin 1961. Romani është përshtatur edhe për disa filma të suksesshëm.
Zonja Vdekje, Charles Bukowski
Charles Bukowski te “Zonja Vdekje” e gërsheton jetën e vrazhdë të rrugës me shumë shprehje banale, me rrëfimin e një detektivi, i cili pothuajse kryen detyrën e një polici, duke i kapluar lexuesit me përshkrimin e skenave, të cilat shpeshherë janë tmerruese nëpër kafenetë e njërit prej qyteteve më të mëdha të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, Los Anxhelos – Qytetit të Engjëjve.
Jeta Seksuale e Catherine M
“Jeta seksuale e Catherine M.” është një roman i shkruar nga kritikja e artit Catherine Millet dhe që u publikua në vendin e saj të lindjes në Francë, në vitin 2001. Përkthimi në anglisht erdhi nga Adriana Hunter në vitin 2002.
Në Shqip u botua në vitin 2006 nga shtëpia botuese 55, me përkthyese Elda Boriçi. Libri ka hapur debate të mëdha në të dyja anët e Atlantikut. Ai konsiderohet si libri më i hapur mbi seksin që është shkruar ndonjëherë nga një grua.
Catherine Millet u lind më 1 prill 1948. Ajo është themeluese dhe redaktore e revistës Art Press, e cila fokusohet në artin moderrn. Romani i saj paraqet në detaje historinë seksuale të vetë autores nga masturbimet e adoleshencës deri te seksi në grup mes maxhorenëve. Ajo është e martuar me poetin dhe romancierin Jacques Henric.
BALLKANIKA 2008: Çmimi letrar për romanin më të mirë të Ballkanit për v.2008
Instituti i Librit dhe Promocionit “Toena”, në rolin e tij si organizator për përfaqësimin e Shqipërisë në këtë konkurs ndërkombëtar njofton se:
- Këtë vit Shqipërinë do ta përfaqësojë shkrimtari Bashkim Shehu me romanin e tij “Angelus Novus”
- Fituesi për romanin më të mirë të Ballkanit do të shpallet në Shkup, më datën 5 tetor 2008.
Shpallja e fituesit për romanin më të mirë ballkanik për vitin 2008 do të bëhet në Shkup të Maqedonisë më 5 tetor të këtij viti. Janë propozuar dhe dorëzuar prej kohësh veprat e autorëve nga seicili vend ballkanik dhe juria e përbërë nga një anëtar nga seicili vend po shqyrton prej kohësh veprat. Në ceremomni, veç anëtarëve të jurisë, autorëve kandidatë dhe botuesve organizatorë, do të jenë të pranishëm personalitetet më të njohur të jetës kulturore në Maqedoni dhe personalitetet më të larta të jetës politike të këtij vendi, përfshirë edhe presidentin e Maqedonisë, nën kujdesin e të cilit zhvillohet kjo veprimtari.
Si funksionon çmimi Ballkanika
Seicili botues organizator formon në vendin e tij një juri të përbërë me jo më pak se tre anëtarë, të cilët duhet të jenë personalitete të njohur të fushës, studiues, autorë, kritikë, analistë, gazetarë të kulturës, etj. Kjo juri, pasi seleksionon romanet më të spikatura të tre viteve të fundit përcakton në fillim 10 romanet më të mira që konkurojnë midis tyre për të qënë një prej pretendentëve midis autorëve më të mirë të Ballkanit. Më pas nga 10 romane juria përzgjedh 3 prej tyre, prej të cilëve, në fazën e fundit të gjykimit do të nxjerrin një roman, i cili i propozohet jurisë ballkanike. Pas përcaktimit të veprës së përzgjedhur, botuesi organizator merr masat për dorëzimin e dosjes së plotë në jurinë ballkanike: romanin, një kopje në origjinal (për të vërtetuar se është botim i tre viteve të fundit), veprën të përkthyer tërësisht në anglisht ose frengjisht, të dhëna sa më të plota për autorin, një përmbledhje për përmbajtjen e romanit, një CV të autorit, si dhe vlerësimët që ka pasur vepra në vendin respektiv. Edhe këto duhet të jenë të gjitha në anglisht ose në frengjisht. Pra, gjuhët zyrtare të jurisë ballkanike janë anglishtja dhe frengjishtja. Nëse romani që konkuron është i përkthyer edhe në gjuhë të tjera të huaja ose është në proces botimi, ka përparësi në gjykimin e jurisë ballkanike. Edhe juria e Ballkanit përzgjedh, si fillim, midis veprave që konkuronë 3 veprat më të mira dhe prej tyre, ditën e zhvillimit të ceremonisë zyrtare, shpallet fituesi i romanit më të mirë të Ballkanit.
Shpërblimi për fituesin
Fituesit të shpallur si autori i romanit më të mirë të Ballkanit për vitin respektiv i jepet Diploma përkatëse e Nderit, një distinktiv me simbolin e Ballkanikës, një premio financiare (5.000 - 10.000 euro).
Botuesit organizatorë të të gjitha vendeve ballkanike kanë detyrimin që ta botojnë romanin fitues në vendet e tyre. Dmth, brenda një viti apo diçka më shumë vepra e autorit fitues përkthehen në shumë gjuhë të huaja njëherësh. Botuesve u lind mundësia që, sipas dëshirës dhe vlerësimit nga ana e tyre, të botojnë në vendin e tyre të gjitha veprat që kanë konkuruar në “Ballkanika”.
Autorët shqiptarë dhe veprat e tyre që kanë konkuruar në 11 edicionet e Çmimit Letrar “Ballkanika”:
1997: Fatos Kongoli, Kufoma.
1998: Ismail Kadare, Tri këngë zije për Kosovën.
1999: Besnik Mustafaj, Boshi.
2000: Vath Korreshi, Ujku dhe Uilli.
2001: Fatos Kongoli, Dragoi i fildishtë.
2002: Fatos Kongoli , Ëndrra e Damokleut. (Fitues).
2003: Mimoza Ahmeti, Absurdi koordinativ.
2004: Diana Çuli, Engjëj të armatosur.
2005: Aurel Plasari, Lufta e Trojës vazhdon.
2006: Ylljet Aliçkaj, Një rrëfenjë me ndërkombëtarë.
2007: Bashkim Shehu: Angelus Novus.
Disa nga autorët dhe veprat që konkurojnë për vitin 2007:
Shqipëri: Bashkim Shehu: Angelus Novus.
Bullgari: Alek Popov: Kutia e zezë.
Greqi: Takis Theodoropoulos: Trillimi i Venerës së Milos.
Maqedoni: Iljana Dirjani: Botë të fshehta.
Rumani: Aura Christi: Vendi i paprekshëm.
Serbi: Vladislav Bajac: Hamami ballkanik.
Turqi: Tasim Uzjel, Gradiaçiela.
Autori shqiptar dhe romani i tij që konkurojnë për vitin 2007
Për vitin 2007 juria e Shqipërisë ka propozuar si kandidat për çmimin “Ballkanika” shkrimtarin Bashkim Shehu dhe romanin e tij “Angelus Novus”. Vepra është botuar në vitin 2006 dhe është pritur më interes nga lexuesi shqiptar. Kritika dhe shtypi e kanë vlerësuar si një nga veprat që ngjalli interes dhe diskutime në rrethe intelektuale dhe është nga veprat më të shitura gjatë kësaj periudhe. Vepra është në proces botimi në Amerikë dhe në Francë.
Juria shqiptare dhe përfaqësuesi shqiptar në jurinë ndërkombëtare
Juria shqiptare, që ka vlerësuar dhe propozuar autorin dhe romanin shqiptar si konkurente për çmimin “Ballkanika” ka qenë e përbërë nga:
- Jorgo Bulo
- Piro Misha
- Diana Çuli
- Ylljet Alickaj
Ndërsa në jurinë ballkanike Shqipëria do të përfaqësohet nga Diana Çuli.
Graham Greene, gjigandi populist
Autori eseist i shkolluar në Oksford, Graham Greene, publikoi romanin e tij të parë të rëndësishëm “Treni i Stambollit” në vitin 1932; dy vite më vonë, ky roman u bë i pari mes shumë veprave të tij që u përshtatën për film.
Jashtëzakonisht prodhimtar, Greene i ndau librat e vet në dy kategori. “Dëfrimi i tij” dhe buka me gjaplë qenë thrillerat e misterit, spiunazhit dhe melodramat psikologjike, si psh. “Arma me qera” dhe “Njeriu ynë në Havana”; në kategorinë e dytë hynin romanet shumë më të thella dhe me kuptim, siç i vlerësonte ai vetë si: “Pushteti dhe Fama”, (i kthyer në film nga John Ford me titullin “The Fugitive” në vitin 1948) dhe Brighton Rock. Gjatë viteve 1935-1940 ai punoi si kritik filmash për “The Spectator” duke krijuar famë përmes mbështetjes së artistëve “popullorë” si Laurel dhe Hardy.
Në shqip, përkthyer nga Brikena Çabej është romani “Doktor Fisheri i Gjenevës ose Gostia e Bombës”, që u botua në vitin 2001. Romani është shkruar gjatë viteve të fundit të jetës së autorit, kur ai vetë po jetonte në një qytezë në liqenin e Gjenevës, në Zvicër. Graham Greene ka lindur më 2 tetor 1904. Vdiq në 3 prill 1991.